یادداشت زیر را چند روز پیش برای صفحه علم روزنامه شرق نوشتم که به دلیل محدودیت فضای ستون، نسخه خلاصه‌شده آن در شماره ۳۰۹۸ تاریخ ۱۰ اسفند ۹۶ به چاپ رسید. نسخه کامل آن را در ادامه آورده‌ام.

در طول تاریخ علم، زنان دانشمند زیادی بوده‌اند که برای بسیاری از ما چهره شناخته‌شده‌ای نیستند. یکی از آن‌ها آمالی امیل نوتر است. او به خاطر دستاوردهای برجسته‌اش در زمینه جبر مجرد، توپولوژی و فیزیک نظری شهرت دارد و از سوی دانشمندانی چون اینشتین و پاول الکساندروف به عنوان مهم‌ترین زن در تاریخ ریاضیات نام برده شده است.

نوتر در سال ۱۸۸۲ میلادی در شهر ارلانگن آلمان و در خانواده‌ای یهودی و نسبتاً ثروتمند به دنیا آمد. پدرش ماکس نوتر نیز یک ریاضی‌دان بود. در دوران مدرسه پیانو و آشپزی آموخت. به رقص و دورهمی با بچه‌های همکاران پدرش علاقه داشت و معلم‌ها و همکلاسی‌هایش او را به عنوان دختری باهوش، مهربان و دوست‌داشتنی می‌شناختند. بعد از اتمام تحصیلاتش در دبیرستان ابتدا تصمیم گرفت زبان فرانسوی و انگلیسی درس بدهد؛ اما به جای آن مطالعه ریاضیات را در دانشگاه ارلانگن، جایی که پدرش در آن تدریس می‌کرد، شروع کرد.

امی نوتر

امی نوتر

بعد از کامل کردن رساله‌ دکتری‌اش در سال ۱۹۰۷، به خاطر جامعه مردسالارانه آن روزهای آلمان که زنان را به طور گسترده از ورود به موقعیت‌های آکادمیک محروم می‌کرد، به مدت ۷ سال در موسسه ریاضیات ارلانگن بدون دریافت حقوق کار کرد.

در سال ۱۹۱۵ از سوی ریاضی‌دانان برجسته‌ای چون دیوید هیلبرت و فلیکس کلاین دعوت شد تا به دپارتمان ریاضی دانشگاه گوتینگن، یکی از مشهورترین مراکز تحقیقاتی ریاضی آن روزها ملحق شود؛ اما این بار هم شانس با او یار نبود چرا که با مخالفت اعضای هیات علمی غیرریاضی دانشکده روبرو شد. آن‌ها می‌گفتند «سربازان‌مان وقتی از میدان جنگ به دانشگاه برگردند، چه فکری می‌کنند اگر ببینند قرار است توسط یک زن آموزش ببینند؟». با وجود طرفداری تمام‌قد هیلبرت از نوتر، او مجبور شد ۴ سال تحت نام هیلبرت به فعالیتش ادامه بدهد. بعد از آزادی‌های نسبی بعد از جنگ جهانی اول، سرانجام در سال ۱۹۲۲ نوتر توانست تحت نام خودش در دانشگاه تدریس کند.

سال‌ها می‌گذشت و شهرت نوتر به خاطر انتشار کارها و مقاله‌هایش هر روز بیشتر می‌شد؛ به ویژه اینکه در سال ۱۹۳۲ در سخنرانی‌ای در کنگره بین‌المللی ریاضی‌دانان در زوریخ مورد تحسین و ستایش ریاضی‌دانان شرکت‌کننده از سراسر جهان قرار گرفت.

خوشحالی حاصل از این موفقیت‌ها زیاد طول نکشید؛ چرا که یک سال بعد به خاطر قدرت گرفتن هیتلر در آلمان و مخالفتش با یهودی‌ها، نوتر و بسیاری از همکارانش از دانشگاه اخراج شدند. همین باعث شد که در اواخر سال ۱۹۳۳ نوتر به آمریکا مهاجرت کند و به کمک دوستان و همکاران سابقش در کالج برین مایر مشغول به کار شود.

یادداشت امی نوتر در روزنامه شرق

یادداشت امی نوتر در روزنامه شرق

در آمریکا به خاطر حمایت‌های همکاران و کار روی موضوعات موردعلاقه‌اش اوقات خوبی را می‌‌گذراند تا اینکه در یکی از روزهای سال ۱۹۳۵ پزشکان وجود توموری را در بدنش تشخیص دادند. با وجود انجام عمل جراحی و بهبود ظاهری، ۵ روز بعد در کمال ناباوری در سن ۵۳ سالگی از دنیا رفت.

نوتر مانند بسیاری دیگر از ریاضی‌دانان زندگی پرفرازونشیبی داشته است؛ اما چیزی که روشن است، این است که در برابر تسلیم‌ناپذیری و عظمت کارهایش باید ساعت‌ها تمام‌قد ایستاد.

درباره نوتر چندین کتاب به زبان انگلیسی نوشته شده است که به معرفی زندگی شخصی و دستاوردهای علمی او پرداخته‌اند. در ادامه به چند مورد از آن‌ها اشاره می‌شود.

Emmy Noether’s Wonderful Theorem

این کتاب یک منبع آموزشی برای دانشجویان مقطع کارشناسی یا سال اول کارشناسی ارشد فیزیک با پیش‌زمینه کافی در ریاضیات است که «قضیه نوتر» و موضوعات مربوط به آن برای آنها تازگی دارد. کتاب دارای ۴ بخش و ۱۰ فصل است و با یک زندگینامه چندصفحه‌ای از نوتر و توضیحاتی ساده و قابل‌فهم در مورد مفاهیم تقارن، نامتغیری و قوانین پایستگی شروع می‌شود. در ویرایش دوم این کتاب، تفاوت قضیه اول و دوم نوتر با دقت بیشتری مورد بررسی قرار می‌گیرد و تمرین‌ها، منابع و جزئیات فنی بیشتری ارائه می‌شود. همچنین در این ویرایش خواننده شاهد تصویر روشن‌تری از زندگی و تأثیر کارهای نوتر است. این کتاب را Dwight E. Neuenschwander نوشته و انتشارات دانشگاه جان هاپکینز آن را در سال ۲۰۱۷ منتشر کرده است.

Emmy Noether: The Mother of Modern Algebra

این کتاب در چهار بخش به معرفی زندگی امی نوتر می‌پردازد. بخش اول آن به دوران بچگی و مدرسه امی اختصاص دارد. بخش دوم راوی دوران دبیرستان و تحصیل در دانشگاه ارلانگن نوتر است. در این دو بخش تا حد زیادی خواننده با علائق شخصی و خلقیات و رفتار نوتر آشنا می‌شود. در بخش سوم نوتر به دعوت هیلبرت به دانشگاه گوتینگن می‌رود و بعد از کش و قوس‌های فراوان می‌تواند تدریس در آن دانشگاه را تحت نام خود شروع ‌کند. در بخش چهارم کتاب خواننده با بعد علمی زندگی نوتر بیشتر آشنا می‌شود: مواردی مثل «پسران نوتر» که در واقع اسمی است که به دانشجویانش اطلاق می‌شد و نشان از رابطه صمیمی و نزدیک نوتر با دانشجویانش دارد یا فعالیت در موسسه ریاضیات گوتینگن و شناخته‌شدن به عنوان یک ریاضیدان برجسته. بخش پایانی کتاب به دوران مهاجرت ناخواسته‌اش به آمریکا در سال ۱۹۳۳و شروع تدریس در کالج برین مایر و سال‌های پایانی عمرش اختصاص دارد. با وجود اینکه به نظر می‌رسد این کتاب، کامل‌ترین زندگی‌نامه درباره امیل نوتر است؛ اما انتقادهایی هم به آن شده است؛ ازجمله اینکه نویسنده کتاب همان‌طور که خود نیز در مقدمه کتاب گفته است، زندگی نوتر را در این کتاب گاه با قوه تخیل خود درآمیخته و کتاب را در قالب یک رمان ارائه کرده است. حتی به عکس روی جلد هم انتقاد شده است که این عکس، امیل نوتر نیست! کتاب را M. B. W. Tent نوشته و انتشارات A K Peters آمریکا آن را در سال ۲۰۰۸ منتشر کرده است. این کتاب را حسن فتاحی با عنوان «امی نوتر/مادر جبر نوین» ترجمه کرده و انتشارات مازیار آن را در سال ۱۳۹۳ در ۱۴۳ صفحه منتشر کرده است. امکان خرید آنلاین کتاب از وب‌سایت انتشارات وجود دارد.

Emmy Noether: 1882-1935

کتاب در چهار بخش به معرفی امی نوتر پرداخته است. بخش اول مربوط به دوران دانشگاه ارلانگن از سال ۱۸۸۲ تا ۱۹۱۵، بخش دوم مربوط به دوران دانشگاه گوتینگن از سال ۱۹۱۵ تا ۱۹۳۳، بخش سوم مربوط به کالج برین مایر و پرینستون از پاییز سال ۱۹۳۳ تا بهار ۱۹۳۵ و درگذشت نوتر است. در پایان کتاب هم بعضی از آگهی‌ها و پیام‌های تسلیت مربوط به درگذشت نوتر و نیز فهرست آثار علمی نوتر از جمله مقاله‌هایش گنجانده شده است. این کتاب را Auguste Dick نوشته، Heidi Blocher آن را به انگلیسی برگردانده و انتشارات بیرخاوزر آن را در سال ۱۹۸۱ منتشر کرده است.

Emmy Noether, A Woman of Greatness

این کتاب که برای بچه‌ها نوشته شده است، توجه آنها را به ریاضیات جلب می‌کند. کتاب نشان می‌دهد که ریاضیات فقط برای پسرها نیست؛ بلکه دخترها هم می‌توانند به شکوه ریاضیات دست پیدا کنند؛ واقعیتی که بسیاری از دختران به آن اعتقادی ندارند. از لحاظ آماری ثابت شده است که معلمان در کلاس، پسرها را بیشتر از دخترها برای حل سوال‌های ریاضی به پای تخته می‌برند. این کتاب به دخترها کمک می‌کند اعتماد به نفس لازم برای حل سوال‌های ریاضی در کلاس و نیز انجام تکالیف ریاضی در خانه را پیدا کنند. کتاب همچنین می‌تواند توسط معلمان و والد‌ین به عنوان ابزاری برای نشان دادن تفاوت‌ها و شباهت‌های فرهنگی در اکثر فرهنگ‌هایی که در دنیا پراکنده هستند، مورد استفاده قرار گیرد. این کتاب ۶۰ صفحه‌ای را Marcia Bohn نوشته و انتشارات AuthorHouse آن را در سال ۲۰۰۵ منتشر کرده است.

اگر می‌خواهید از انتشار نوشته‌های بعدی پانویس باخبر شوید، می‌توانید به طور رایگان، مشترک خوراک پانویس، اینستاگرام من و یا کانال تلگرام پانویس شوید و یا برای اشتراک ای‌میلی، ای‌میل خود را در کادر زیر وارد و ثبت کنید:

[do_widget “Feedburner Form”]

دقت داشته باشید که برای فعال‌سازی اشتراک ای‌میلی، باید ای‌میلی که از طرف وبلاگ برای‌تان فرستاده می‌شود را تأیید کنید.

لینک ثابت: https://panevis.ir/?p=2157